The Rise of the Global University: 5 New Tensions
Randal Enos for The Chronicle
By Simon Marginson
Some scholars date the beginnings of globalization from the first move of people out of Africa. Some date it from the spread of world religions—Buddhism, Christianity, Islam, and Judaism. Others date it from the imperial European empires, the Napoleonic wars, or the expanded trade and migration in the second half of the Victorian era. But one thing is certain: In the last two decades, the Internet and cheaper air travel have created such closer integration and convergence that, for the first time, a single world society is within reach—and higher education, ranging beyond the nation-state, is a central driver.
The "multiversity"—the university with multiple constituencies and demands that Clark Kerr, the former president of the University of California identified in the 1960s—has given way to the Global Research University, or GRU. The Global Research University is the multiversity with much more mobility, more cross-national research and learning, and more global systems and rankings.
Indeed, in almost every country, research universities are among the most globally connected of all sectors. Knowledge, the free currency of higher education, flows anywhere and everywhere, like quicksilver on a metal table. At the same time, global connections; global comparisons and rankings; and global flows of people, ideas, knowledge, and capital are transforming higher education.
In that transformation, three trends have come together:
Networking. Almost a third of the world's population now has fast Internet access. An incredible more than half—including some people identified by the World Bank as living on a dollar a day or less—use mobile phones. Those numbers are climbing fast. And the parts of society already networked are much more intensively connected than before—universities are a prime example.
Every research university is a major user of networked communications for complex data transfer and real-time collaboration. The annual Webometrics ranking traces the explosive growth of Web work, led globally by Harvard University. Second is the Massachusetts Institute of Technology, driven by the traffic through its OpenCourseWare project. For researchers, offshore relations are often more compelling than local connections. Across all OECD countries, between 1988 and 2005 the proportion of scientific papers that involved international collaborations jumped from 26 percent to 46 percent. In the United States it rose from 10 percent to 27 percent of papers.
The ever-growing role of knowledge. As Kerr predicted in The Uses of the University (Harvard University Press, 2001), knowledge and research have become central to nations' economies and cultures. Governments have long been fascinated by the potential of science and technology to drive global competitiveness, but in the last decade the preoccupation with application and commercialization has been joined by a new faith in the power of state policies and support to encourage creativity itself. A main preoccupation of the emerging research nations in Asia is with fostering "creative cultures" in a range of ways—including speeding visas for foreign researchers and building new urban precincts in which innovators in the arts and sciences are brought together to cross-fertilize one another's thinking and kick-start lateral inventions.
The expanding access to education. As more nations modernize and middle classes grow, participation in higher education has grown significantly and continuously almost everywhere. According to data from Unesco, between 1991 and 2004, enrollments in higher education increased more than 8 percent annually in East Asian and Pacific countries, about 7 percent annually in Africa, and 5 percent annually in Central Europe and Latin America. As Amartya Sen, a Nobel Prize winner and professor of economics and philosophy at Harvard University, has remarked, the augmentation of human capability though education is unstoppable because it meets public, industry, and private needs at the same time.
Those three trends coming together—global networking, research power, and mass participation—make higher education more crucial today than ever before. At the same time, the convergence of those trends, and the emergence of the Global Research University, has created a new set of tensions:
The tension between national perspectives and global perspectives. Governments and some institutions focus on their own agendas—which are usually local or national. But GRU's have global visions and ambitions. They see themselves, rightly so, as leading the emerging global civilization. They want to draw top-flight students and faculty membersprofessors who will position them at the peak of the international rankings. They want to cut larger figures in the world—and to be financially supported accordingly.
Here the motives of Global Research Universities are not just selfish but also altruistic. They create global public goods—the knowledge that we as a global society need to tackle climate change, water and food shortages, and epidemic diseases. Basic research to further scientific knowledge is itself a global public good.
But will GRU's be allowed to just get on with making the world a better place? Now that knowledge has become vital in so many areas, the instinct of national or state governments is to design financial support and management systems that enable them to shape the forms of research, plan research outcomes, and more closely focus how we use knowledge. The objective here, which at bottom is flawed, is not simply to reduce economic waste. It is to make research inquiry, which by its nature is a journey into the unknown, more predictable and perhaps less dangerous. The fallacy is the notion that states, using administrative processes, can control the future by controlling new knowledge. The risk is that they suppress the essential autonomy of the creator in trying to do so.
Moreover, many national governments are less than fully sympathetic toward the global research agenda. The outcomes of basic research in the scientific literature are open to all. But as the national policy maker sees it, "These global public-knowledge goods are all very well, but what's in it for us? Why should we pay for everyone's free benefits?" Or "What's the use of us paying for basic research if the resulting innovations are all captured by foreign companies and the national economy gets zip?" That mentality is short-sighted and self-centered, but nations are still the site of higher-education policy and will remain so for a good time to come. Political and financial support for universities nearly all comes from within national boundaries, except for foreign-student fees and some research money.
Universities must now operate in all three dimensions at the same time: global, national, local. They must become smarter about managing the balance between those three dimensions and, where possible, work them in synergy, not conflict. For example, universities successful in global research can increase the gravitational pull of the cities and nations in which they are housed by attracting creative talent and industry investment from around the world—providing they are effectively engaged at the local level.
The tension between elite research and mass teaching. Some Global Research Universities, such as the University of Toronto, with close to 75,000 students, and the National Autonomous University of Mexico, with more than 300,000, are both elite research institutions and mass teaching institutions. Other universities focus primarily on research, are highly selective in whom they enroll, and steer clear of mass teaching. Only some countries seem to manage a workable division of labor. Others unduly dilute research or weaken the resources given to mass education, or both. Both kinds of institution can work. What matters is the balance of functions within a national system.
The tension between sameness and diversity. Global comparisons, systems, and the Anglo-American model are making universities more similar—and penalizing those that are not, including nonresearch institutions, and all universities using languages other than English. But global convergence also brings us in touch with all manner of diversity. Already there are 12 languages with 100-million speakers or more in the world: English, Mandarin, Hindu-Urdu, Spanish-Portuguese, Russian, Arabic, Bengali, Malay, Indonesian, Japanese, French, and German. As the list of top research universities becomes pluralistic, perhaps other languages will join English as global languages. We might also see the emergence of more-pluralist global rankings, with separate tables for the different kinds of institutions: GRU's, vocational-technical, mass providers, small and specialist colleges, and so on.
The tension within the hierarchy of the most-competitive global universities. America dominates Shanghai Jiao Tong University's 2009 international rankings of top-100 research universities. The United Kingdom is No. 2, and Australia, Canada, Japan, and Western European countries occupy the other places in the top 10. English-speaking countries make up 73 percent of the top 100. We are at the historic high point of the Anglo-American university.
But not for long. As everyone knows, the East is rising—in particular, Hong Kong, South Korea, Singapore, Taiwan, and especially China. Perhaps India will become a major world player, as well, if the government carries out a new wave of national investment in a coherent fashion.
In China, government support has been crucial to the amazing growth of research and participation in higher education. Between 1995 and 2007, the average annual growth of science papers in English, according to U.S. National Science FoundationBoard data, was 16.5 percent in China, 14.1 percent in South Korea, and 10.5 percent in Singapore. That compares with just 0.7 percent in the United States and 0.3 percent in the United Kingdom—perhaps not surprising, given public investment in America and the United Kingdom has been relatively flat or declining.
The ascendency of Asian higher education, of course, worries some people in the Anglo-American world, especially as Western European universities are strengthening too. But it is a boon to those of us in the Asia-Pacific and indeed for everyone. The growth of research anywhere generates common benefits via the flows of knowledge, innovations, and people—and it broadens and deepens the reach of intellectual culture, while adding to the conversation distinctive new voices. It also expands the potential for global agreement.
The tension between those inside the hierarchy and those outside it. As Manuel Castells, professor of communication at the University of Southern California, points out, networks are always incomplete in coverage unless prolonged efforts are made to bring everyone in. Many nations, especially in Africa, have no Global Research Universities at all. Research programs at their higher-education institutions are rudimentary. Institutions are underfinanced or unstable. Student participation rates are low—in sub-Saharan Africa, for example, it is only 5 percent. Long lines of people are waiting for opportunities that those in developed and emerging Asian countries now take for granted. Many millions of lives are being blighted by the global knowledge gap.
A major public role that leading Global Research Universities in developed countries should play is to form long-term partnerships with institutions in emerging higher-education systems. Those partnerships should be designed to build capacity, especially research capacity.
There are strong examples of such partnerships. For example, several departments of the University of Illinois at Urbana-Champaign, in fields of science and business education, are working with their counterparts at Vietnam National University to overhaul the curriculum, with due regard for both academic standards and the Vietnamese context. The work involves short courses of training and program development in both countries. It is fostering new teaching methods, encouraging research publishing, and transforming the academic program in Vietnam.
But we need more such efforts. The goal should be to establish top GRU's everywhere, to extend knowledge-based cooperation across the whole world—moving beyond the limits of nation-states toward a more inclusive global society.
The tensions that I've described are endemic to GRUs but are not impossible contradictions. Not all tension is destructive. Throughout its history, the university has combined differing and even opposing missions and forces. The secret of its long historical continuity is that from time to time it finds new ways of reinventing itself. It devises new combinatory models and strategies, changes its inner culture, and renovates its external mission. Thus we moved from the liberal academy of J.H. Newman to the scientific and professional university to Clark Kerr's multiversity and now to the Global Research University.
The GRU must resolve the tensions running through it, harnessing the energy of paradox as a creative force. If it can do so, it will meet its key challenges: to be locally and globally effective at the same time. To move forward on both elite research and democratic education, whether within the same institutions or by bringing different institutions into conjunction. To devise common systems and methods of standardization which broaden creativity rather than narrowing it. And to further lift the stellar universities, while spreading the research function across the whole of higher education, contributing to the knowledge economy throughout the world.
Simon Marginson is a professor of higher education at the University of Melbourne.
http://chronicle.com/article/The-Rise-of-the-Global/65694/
Thứ Bảy, 5 tháng 6, 2010
SỰ ÁP ĐẢO CỦA PHƯƠNG TÂY ĐỐI VỚI PHƯƠNG ĐÔNG TRÊN PHƯƠNG DIỆN VĂN HÓA VÀ TINH THẦN TRUYỀN THỐNG
NGUYỄN ĐÌNH CHÚ
A. SỰ ÁP ĐẢO NÀY LÀ CÓ THẬT VÀ CÓ NGUYÊN NHÂN
1. Ai cũng biết: trong thời cổ đại, thế giới có 3 nền văn minh tiêu biểu và rực rỡ nhất thì trong đó, phương Đông chiếm hai: Văn minh cổ đại Ấn Độ và văn minh cổ đại Trung Hoa. Còn phương Tây chỉ một: Văn minh cổ đại Hy La. Vậy mà, trải qua thời kỳ trung đại, do điều kiện địa lý, lịch sử của hai bên khác nhau mà dẫn đến tình trạng: phương Tây bứt lên, phát triển ào ạt, tạo dựng được một nền văn minh vật chất, văn minh động (chữ dùng của Đông kinh nghĩa thục trong Văn minh tân học sách) của phương Đông. Từ đó mà có cuộc tấn công, áp đảo của phương Tây đối với phương Đông trên mọi mặt: chính trị, kinh tế văn hóa, tinh thần…
2. Tại sao có hiện tượng một bên thì tiến nhanh, một bên thì tiến chậm để đến bị áp đảo? Có thể có nhiều cách giải thích. Sau đây là hai cách giải thích đáng được lưu ý.
- Do điều kiện sống của hai bên khác nhau để tạo cho mỗi bên một kiểu tư duy khác nhau. Với phương Tây là kiểu tư duy thiên về tuyến tính (linéaire), kèm theo là năng lực tư duy phân tích (analytique), từ đó đi vào con đường phát triển khoa học, đặc biệt là khoa học thực nghiệm, thực dụng (pragmatique), tạo ra một nền văn minh vật chất đồ sộ, phi thường, kèm theo là một nền văn minh tinh thần kiểu phương Tây, có nhiều mặt khác phương Đông. Trong khi, với phương Đông lại có kiểu tư duy thiên về cầu tính (globale, sphèrique) mang tính chất hỗn hợp giữa trực giác và lý tính, vô thức và hữu thức, tiềm thức và ý thức, ít năng lực duy lý, phân tích, do đó không phát triển mạnh về khoa học kỹ thuật, không xây dựng được đời sống văn minh vật chất bề thế như phương Tây, để rút cục bị phương Tây tấn công áp đảo. Sau này, đặc biệt là hiện nay, nhờ có sự giao lưu Đông Tây được mở rộng, sự xâm nhập lẫn nhau tăng tiến trong mọi lĩnh vực của đời sống thì sự khác biệt giữa hai kiểu tư duy trên, tuy có được rút ngắn rõ rệt, nhưng không phải là không còn. Điều này hoàn toàn có thể chứng minh bằng nhiều phương diện.
- Cách giải thích thứ hai lại muốn đi theo một hướng khác là cho rằng xét trong tổng thể và ở cấp độ vĩ mô nhất, trường cửu nhất trong sự sống nhân loại, thì cái gọi là cao thấp về văn minh giữa Tây và Đông, chưa hẳn đã đúng. Ở đây là sự lựa chọn giữa hai con đường xây dựng và duy trì sự sống. Con đường xây dựng sự sống của phương Tây trước mắt là được, là cao tuyệt, nhưng xét lâu dài, vào các kỷ nguyên sau, chắc gì đã được. Bởi cái mặt trái của tấm huấn chương này cũng là tày trời. Ở đây quả thật có quy luật như Tản Đà đã nói: Sự văn minh tiến hóa bao nhiêu thì sự dã man cũng tiến hóa bấy nhiêu (Giấc mộng con, tập 1) Còn phương Đông, đành là chịu thua kém về cuộc sống vật chất, nhưng lại chăm lo nhiều hơn đến cuộc sống tinh thần, và như thế, xét lâu dài, chắc gì đã dại. Ở đây, luật đối trọng và luật cân bằng giữa hai phương diện vật chất và tinh thần là điều quan trọng nhất để duy trì và phát triển sự sống lâu dài. Cách lý giải thứ hai này liệu là một sự ngụy biện, một thứ AQ theo chủ nghĩa chiến thắng tinh thần từng bị Lỗ Tấn chế giễu không? Thiết tưởng không thể đơn giản trong sự kết luận về kiến giải này được.
3. Dù nói gì thì nói, hiện tượng phương Đông bị phương Tây áp đảo trên phương diện văn hóa – tinh thần vẫn là một sự thật không thể chối cãi và đáng buồn là cho tới hôm nay vẫn chưa được chính người phương Đông (ở đây hẵng cứ nói người Việt Nam) nhận rõ tới mức cần thiết để có cách thanh toán, có lợi cho sự phát triển của mình. Quy luật của sự áp đảo và bị áp đảo là quy luật của cái mạnh đối với cái yếu. Cái mạnh nhờ mạnh mới áp đảo được. Cái yếu thì vì yếu nên mới bị áp đảo. Nhưng không chỉ thế. Phía mạnh không phải cái gì cũng hay. Ngược lại, phía yếu không phải cái gì cũng dở. Có điều là một khi đã bị áp đảo thì cái dở của phía mạnh cũng tham gia chiến thắng, và cái hay của phía yếu cũng thành chiến bại. Nhìn vào cuộc hôn phối Tây Đông gần hai thế kỷ qua cho tận hôm nay, thấy rõ quy luật phức tạp vừa nói.
B. NHỮNG ĐIỀU BIỂU HIỆN CƠ BẢN CỦA SỰ ÁP ĐẢO
1. Nhìn từ mặt ngoài: sự áp đảo đã diễn ra trên nhiều lãnh vực thuộc đời sống văn hóa – tinh thần như: triết học, văn học, y học, võ thuật, thể dục, trò chơi…
- Về triết học: đó là hiện tượng làm mất địa vị chủ nhân và mai một những điều không đáng mai một đối với các học thuyết Nho, Phật, Lão sản phẩm bản địa của phương Đông, một cách rất oái ăm là: tự người phương Đông (tất nhiên không phải tất cả, nhưng là khá đông) vì choáng ngợp, vì “trông người mà ngậm đến ta”, không đủ độ tỉnh táo, quay ra chê bai, phủ nhận thành quả triết học của cha ông tổ tiên mình. Chưa dám nói đâu xa, cứ nói chuyện, không ít người người Trung Quốc và người Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX lại đây, chê bai Nho giáo, coi thường Phật giáo, bỏ rơi Lão Trang, khinh thường Kinh Dịch… trong khi sùng bái một chiều tư tưởng Phục hưng, chủ nghĩa duy vật, triết học ánh sáng, chủ nghĩa duy lý… phương Tây, kể cả cách đón nhận chủ nghĩa Mác theo kiểu đã có… thì không thể không nghĩ đến sự áp đảo đó, trên phương diện triết thuyết. Điều cần nói thêm cho hiểu hết độ oái ăm của hiện thực là không phải người ít học, ngược lại có người thuộc bậc đại trí đại thức, không phải không yêu phương Đông, và dân tộc mình, ngược lại đều là yêu nước, yêu phương Đông đã làm nên việc này. Ví như Lỗ Tấn ở Trung Quốc. Và ở Việt Nam, cũng là thế. Xin miễn ví dụ.
- Về văn học: đó là hiện tượng kiểu tư duy lý luận, phê bình văn chương thiên về cầu tính, hỗn hợp trực giác và lý tính, rất coi trọng trực giác chân lý nghệ thuật và có nhiều khả năng tiếp cận chân lý nghệ thuật, tồn tại lâu đời, nay đã bị lép vế hẳn so với kiểu tư duy lý luận, phê bình văn chương thiên vào sự phân tích, duy lý, thậm chí là lạm phát lý tính, ít nhiều xa với chân lý nghệ thuật vốn từ phương Tây đến. Ví dụ phê bình Truyện Kiều của Nguyễn Du ngày trước, cụ Mộng Liên Đường chỉ cần một câu rằng “Nguyễn Du có một con mắt trông thấu sáu cõi, có tấm lòng nghĩ tới muôn đời”, còn ngày nay, ông Lê Đình Kỵ viết cả một cuốn sách “Chủ nghĩa hiện thực của Nguyễn Du trong Truyện Kiều” hơn 500 trang. Ở đây không thể coi thường giá trị cuốn sách của Lê Đình Kỵ. Nhưng thử hỏi: giá như Nguyễn Du sống lại, hỏi tiên sinh: ai tri âm với mình hơn? Không khéo tiên sinh đáp: Mộng Liên Đường! Mộng Liên Đường! Bởi Lê Đình Kỵ nói đến chủ nghĩa hiện thực bằng hệ thuyết phương pháp phân tích của lý luận văn học hiện đại được du nhập từ phương Tây, từ Liên Xô tới, tuy có đưa đến nhiều sự khám phá lý thú, nhưng thật ra vẫn chưa thấm vào đâu so với luận điểm “con mắt trông thấu sáu cõi” mà Mộng Liên Đường đã tặng cho Nguyễn Du. Cũng vậy, Lê Đình Kỵ nói về chủ nghĩa nhân đạo trong truyện Kiều cùng với không biết bao nhiêu nhận xét hấp dẫn. Nhưng cũng chưa nói hết cái sức hàm chứa trong lời của Mộng Liên Đường rằng: Nguyễn Du có “Tấm lòng nghĩ tới muôn đời!”. Vậy mà ngày nay, giới phê bình văn học, kể cả các thầy giáo trong nhà trường dạy văn, có mấy ai để ý tới kiểu cách phê bình của Mộng Liên Đường mà cũng là của truyền thống tiếp nhận văn chương của phương Đông xưa nữa đâu. Và biết bao giờ, trong đời sống văn học Việt Nam mới có được sự phối hợp bình đẳng Đông Tây trong tiếp nhận nghệ thuật này.
- Về y học: đó là hiện tượng nền y học cổ truyền của phương Đông, đặc biệt là của Trung Hoa với những tên tuổi vĩ đại như Biển Thước, Hoa Đà… đã là kỳ diệu trên cả hai phương lý thuyết và thực hành, có cơ sở triết học độc đáo và sâu sắc, in cá tính tư duy thiên về cầu tính của phương Đông, từng là phương tiện chữa trị rất thần hiệu cho người phương Đông, vậy mà từ đầu thế kỷ XX đến nay đã bị nền Tây y lấn át rõ rệt, sống lay sống lắt, bị dè bỉu bởi mấy ông đốc tờ Tây. Tất nhiên hiện nay đã có khác, y học cổ truyền phương Đông đang có cơ hội hồi sinh.
- Về võ thuật: Đó là hiện tượng nền võ thuật phong phú lâu đời, hấp dẫn của phương Đông vốn dựa trên nguyên tắc tổng hợp sức mạnh của trí lực, của cơ bắp, đặc biệt là sức mạnh tiềm ẩn thuộc nội tại cơ thể con người, vậy mà từ đầu thế kỷ XX này đến nay đã bị lép vế rõ rệt trước nền võ thuật của phương Tây xem ra có vẻ thiên vào sức mạnh trí lực, cơ bắp và những năng lực hiển hiện, trông thấy được ở con người. Cả về mặt sự luyện tập của con người, đó là hiện tượng các hình thức cổ truyền của phương Đông như khí công, khinh công, nội công… bị lép vế trước các hình thức thể thao thể dục của phương Tây. Nghĩ thêm sang chuyện trò chơi giải trí cũng thấy như vậy. Bao nhiêu hình thức vốn là đặc sản phương Đông: cờ tướng, cầu lông, tổ tôm, mã chược, vật cầu… nay chỉ là thứ sống dở chết dở, trước sự áp đảo của các trò chơi phương Tây. Nghe tin em bé tỉnh Thanh vừa qua đạt giải vô địch cờ vua thế giới ở độ tuổi 12, người Việt Nam ai mà không sướng bụng. Nhưng giá gì có một em nào đó của Việt Nam lại đạt được giải nhất như thể về cờ tướng, thì còn sướng biết mấy. Tất nhiên là trước khi mong điều này, còn phải mong là thế giới sẽ có giải thi quốc tế về cờ tướng đã.
2. Nhìn thêm vào trong: trở lên là những hiện tượng bị áp đảo dễ thấy vì nó lộ ra trước mắt mọi người. Nhưng quan trọng hơn, còn là những vấn đề thuộc phía bên trong, tức là thuộc quan niệm triết lý, đạo đức, xã hội, thuộc đời sống văn hóa, tinh thần của con người, vốn có ý nghĩa thực tiễn rất lớn nhưng lại tồn tại dưới dạng trừu tượng không dễ gì nhận ra với số đông, nhất là với những ai đã ly hôn với chúng lâu ngày. Người viết bài này, vừa chưa đủ sức dàn dựng vấn đề một cách hệ thống, vừa do khuôn khổ bài viết không cho phép, nên tạm ghi lại đôi điều như sau:
2.1. Quan niệm về con người: quả thực có sự khác nhau bên cạnh sự giống nhau giữa Tây và Đông chung quanh quan niệm về con người. Và trên phương diện này, không phải cái gì thuộc phương Đông cũng thua phương Tây. Thậm chí còn ngược lại. Ví như quan niệm “tam tài” (thiên-địa-nhân) “Vạn vật tương đồng”, “thiên nhân hợp nhất”, “Thiên nhân nhất thể” của Nho giáo và quan niệm con người và muôn loài là bình đẳng của Phật giáo, chứ con người không phải là trung tâm vũ trụ, chúa tể của muôn loài theo kiểu phương Tây. Quan niệm tam tài rõ ràng là đặt con người trước hết là trong quan hệ với vũ trụ với đất trời rồi mới đến quan hệ giữa con người với nhau giữa cõi nhân gian. Quan niệm con người bình đẳng với muôn loài từ đó dẫn đến sự kêu gọi tình thương tới muôn loài, chủ trương không sát sinh, đúng là có mặt phi thực tế nhưng không hẳn hoàn toàn phi lý. Cũng như quan niệm coi con người là trung tâm của vũ trụ, chúa tế của muôn loài, thực tế đã đưa đến cho con người một đời sống vật chất và tinh thần vô cùng lớn lao, nhưng không phải là không có mặt trái. Khoa chiêm tinh học và học thuyết về môi trường sinh thái nhân loại, các lý thuyết nhân văn hiện đại đã cho phép suy nghĩ một cách phức tạp hơn trước những quan niệm trên, ít ra là không thể quá đơn giản trong việc khẳng định sự hơn thua đã có mà xét cho cùng chính là sự áp đảo gây nên ở nhiều thập kỷ qua do ảnh hưởng phương Tây. Đó là chưa muốn nói rằng đã có loại ý kiến muốn đặt quan niệm “tam tài” lên trên hết mọi quan niệm khác về con người và muốn cuộc sống nhân loại được triển khai theo quan niệm đó.
2.2. Cách xử lý mối quan hệ đức – trí, đức – tài trong cuộc sống con người: quả đây cũng là chỗ có sự khác nhau giữa Tây và Đông. Ở phương Đông cổ trung đại, nói chung thiên về đức trị hơn là pháp trị. Nhiều người từng cho đó là chỗ thấp kém của phương Đông so với phương Tây sớm biết coi trọng pháp trị. Cách kết luận đó, ít nhiều vẫn có mặt chưa thỏa đáng bởi lẽ chưa nhìn hết tính năng của việc coi trọng đức trị. Phương Đông có Nho giáo với thuyết NHÂN, NGHĨA, LỄ, TRÍ, TÍN trong đó TRÍ đứng thứ tư sau NHÂN LỄ NGHĨA thuộc phạm trù đạo đức. Với thuyết NHÂN, TRÍ, DŨNG thì TRÍ vẫn là thứ hai sau NHÂN. Với thuyết “Tiên học lễ, hậu học văn”, VĂN là sau LỄ. Với thuyết “tam lập” (tam bất hủ) thì trên hết là lập đức rồi đến lập công. Còn lập ngôn đứng cuối. Rõ là đặt ĐỨC cao hơn TRÍ. Với chữ TÀI cũng vậy. Phải sau TÂM (cũng là ĐỨC), đúng như Nguyễn Du nói: “Chữ Tâm kia mới bằng ba chữ Tài”. Trong khi ở phương Tây, khuynh hướng chủ đạo là đặt TRÍ trên hết và từ đó đã tạo ra những thành tựu vĩ đại về khoa học kỹ thuật, tạo ra một đời sống vật chất và tinh thần bề thế như mọi người đã biết. Nhiều người cũng đã cho rằng như thế là ở mặt này, phương Tây cao hơn phương Đông. Nhưng nếu xét ở cấp độ vĩ mô nhất, vĩnh hằng nhất của sự sống nhân loại thì có thể nghĩ khác. Công trình của Cao Minh Trí, quốc tịch Trung Hoa, quan chức cao cấp của Unesco thuộc Liên hiệp quốc có nhan đề “Văn hóa và phát triển: từ mô hình đạo đức – vị kỷ - nhân loại đến mô hình đạo đức – sinh thái – vũ trụ” gửi tới hội thảo quốc tế về vấn đề “Con người với tư cách mục tiêu và động lực phát triển kinh tế - xã hội” họp tại Hà Nội vào tháng 8/1994 đã muốn đặt lại vấn đề theo hướng thiên về giải pháp của phương Đông cổ truyền.
2.3. Thuyết âm dương và luật đối trọng, cân bằng (quân bình) để đảm bảo sự sống nói chung, sự sống con người nói riêng: Học thuyết âm dương vốn là đặc sản triết học vô cùng cao diệu của Trung Hoa cổ đại và đã có ảnh hưởng rất lớn trong đời sống của nhiều nước phụ cận Trung Hoa tại phương Đông. Nó có dáng vẻ siêu hình nhưng chính là có giá trị thực tiễn lớn lao trong sự sống con người ở mọi lĩnh vực. Vậy mà từ ngày bị phương Tây áp đảo, người đời, trước hết vẫn là người phương Đông, hầu như đã bỏ rơi mất ý nghĩa thực tiễn để chỉ nhìn thấy bề mặt siêu hình của nó và từ đó dường như đã phủ nhận trơn nó nốt. Giá trị thực tiễn của thuyết âm dương chính là ở chỗ đã đưa con người tới quy luật đối trọng để tạo sự cân bằng; vốn là quy luật lớn nhất đảm bảo độ vững chải cho sự sống nói chung, sự sống con người nói riêng. Nhận thức tường minh về học thuyết âm dương và quy luật đối trọng, cân bằng này và dùng nó làm hệ quy chiếu, làm công cụ rà soát, kiểm tra lại nhiều phương diện cơ bản trong sự sống Việt Nam hôm nay, hẳn là có sự bổ ích rất lớn. Nhưng biết tới ngày nào mới có được như thế một khi nó vẫn bị sự áp đảo của nhiều lý thuyết từ phương Tây đến. Tất nhiên, khả năng phục sinh của nó không phải là không có với nhiều dấu hiệu gần đây. Xin chờ.
2.4. Tôn giáo và sự sống con người: nói thế này đã đúng chưa: trước khi tiếp xúc với phương Tây, ở phương Đông chưa hề sa vào chủ nghĩa vô thần và phương Đông đã tồn tại vừa trong sự kìm hãm vừa trong sự nâng đỡ của tôn giáo. Phật giáo quả có ru ngủ con người nhưng trước hết là sự níu kéo con người ở lại với cõi thiện. Nho giáo không phải là tôn giáo nhưng có cách ứng xử về tôn giáo thật là tuyệt với hai luận điểm ngắn gọn mà cần thiết nhất, không dễ gì các học thuyết khác đã có: “Tế thần như thần tại” ( tế thần thì như có thần) “kính nhi viễn chi” (kính thần nhưng phải xa thần vậy). Vậy mà chủ nghĩa vô thần, với trạng thái này trạng thái khác từ phương Tây tới, lần lượt đã gây ra sự chao đảo cho người phương Đông mà tới nay xem ra cũng không dễ gì gỡ được. Trên đất nước ta hiện nay, đang có chiều hướng muốn gỡ. Nhưng muốn gỡ nhanh, thì lại cần có sự tường minh về tôn giáo. Lại xin chờ.
2.5. Về chế độ phong kiến và ông vua của nó: sự tấn công và áp đảo của phương Tây đối với phương Đông, ngoài sự mạnh yếu của hai bên, còn là sự tấn công áp đảo của hai hình thái xã hội, một bên là chủ nghĩa tư bản, một bên là chế độ phong kiến (kiểu phương Đông không giống hệt chế độ phong kiến phương Tây trước đó). Chế độ phong kiến phương Đông bị tấn công, bị hạ bệ, cơ bản là đáng kiếp, nhưng cũng có điều đáng thương đáng tiếc, nhất là những gì nhân dân, đất nước đã tạo dựng được hoặc cùng giai cấp phong kiến phối hợp tạo dựng được trong lòng chế độ phong kiến mà thực tế đã có giá trị tích cực, lớn lao trong sự sống của đất nước, của nhân dân mình. Tâm lý coi trọng đức trị, cùng với đó là hệ thống lý thuyết đạo đức, coi trọng gia đình, cùng với đó là những thiết chế cần cho sự tồn tại vững chãi của gia đình để đóng được vai trò tích cực là tế bào khỏe của xã hội, coi trọng sự học vấn, cùng với đó là việc tổ chức xã hội dựa trên cơ sở học vấn… có bao nhiêu đáng giá như thế, vậy mà sau này, vì lẽ này lẽ khác, trong đó có lẽ là bị lý thuyết này khác của phương Tây ám, áp đảo để rồi chính tự mình giáng lên chúng mấy chữ đơn sơ nhưng rất tai hại là “đồ phong kiến”, “đồ lạc hậu”, đáng vứt bỏ, phải cải tạo lại. Nhân đây xin nói thêm về khái niệm ông vua vốn là biểu trưng số một của chế độ phong kiến và đó là đối tượng số một của sự phủ định, tiêu diệt, điều đã được xem là chân lý hiển nhiên, miễn bàn luận. Nhưng trở lại nguồn gốc thì lại thế này. Trong hệ thống quan niệm tam tài (thiên địa nhân), thiên nhân hợp nhất, thiên nhân nhất thể, vua trước hết là con trời (thiên tử) được trời giao cho quyền chăn dân, trị dân theo ý trời, mà ý trời lại là ý dân như có sách đã nói. Trị dân mà dân được sung sướng, thanh bình là hợp ý trời. Trị dân mà để dân nghèo đói chết chóc là trái ý trời, và như thế thì vua phải làm lễ sám hối, tạ tội với trời đất. Điều này sử sách đã có chép nhiều. Lễ tế Nam giao hàng năm chính là dịp để vua tự kiểm điểm trước trời. Trong thực tế, vua đã có quyền uy tối thượng, trên tất cả, nhưng vẫn là dưới, chịu sự chi phối của trời, dù là một biểu tượng siêu hình nhưng lại có quyền uy tuyệt đối. Cho nên, cũng trong thực tế, không ít ông vua xấu, gọi là hôn quân, nhưng vua tốt, minh quân nào có hiếm. Vua tốt là vua biết theo ý trời, biết sợ trời, để làm điều thiện với dân. Thử so sánh hai mô hình tổ chức xã hội giữa phương Đông cổ trung đại và phương Tây hiện đại:
+ PĐ: TRỜI + VUA + LUẬT PHÁP PHONG KIẾN + THIÊN HẠ
+ PT: 0 + TỔNG THỐNG + HIẾN PHÁP + THIÊN HẠ
Rõ ràng không thể kết luận về sự hơn kém một cách quá đơn giản như lâu nay đã có (coi mô hình trên là lạc hậu, thua hẳn mô hình dưới) vì thực ra mỗi bên đều có cái hay và cái dỡ. Có vua được trời hướng vào cõi thiện là hay nhưng không có trời hỗ trợ theo điều lành thì chúa đất dễ biến thành chúa trời để rồi mặc sức tung hoành trước sinh mạng người dân. Điều này quả không hiếm ví dụ, chẳng phải chỉ trong quá khứ, mà còn là ở hiện tại. Xin nhớ rằng, hiến pháp có chặt chẽ đến đâu, pháp luật dù có quy định ngóc ngách đến đâu, so với sự sống thiên hình vạn trạng, vẫn còn khe hở. Cảnh sát trần gian dù đông đặc nghiêm túc đến đâu (mà thực tế làm gì có nghiêm túc cả) vẫn không đủ bao hết sự đời. Phải có thêm loại cảnh sát cõi âm, loại cảnh sát nằm ngay trong chính tâm linh mỗi người không loại trừ ai, kể cả ông vua có quyền uy tối thượng, trị vì trăm họ, mới mong đảm bảo có cuộc sống tốt lành nhiều hơn trong điều kiện thiện ác vốn dĩ cứ tranh chấp nhau triền miên cùng nhân loại. Thực tiễn lịch sử phương Đông đã chứng minh cho lý thuyết của nó trên đây. Xin đừng chối bỏ và cũng xin đừng để lý thuyết phương Tây cứ áp đảo mãi nữa ở phương diện này. Vấn đề là phải có sự kết hợp Đông Tây.
C. K ẾT LUẬN.
1. Những điều được trình bày trên đây dù là kết quả suy nghĩ của bản thân trong nhiều năm nhưng vẫn là bước đầu và có tính chất gợi ý. Chỉ mong có sự tiếp nối, thậm chí có cả sự phản bác theo hướng cùng nhau tìm chân lý
2. Nêu những ý kiến như trên, bản thân tự cho rằng mình không sa vào chủ nghĩa vị kỉ phương Đông, chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi bởi lẽ chính mình đang tha thiết và mong muốn có dịp sẽ làm sáng tỏ hơn vấn đề tác động tích cực của văn hoá và tinh thần của phương Tây đối với phương Đông. Hai vấn đề có vẻ là nghịch lý nhưng thực ra là thuận ý.
3. Trong khi nói những điều trên đây, người viết đã để Nhật Bản ra ngoài, bởi Nhật Bản đã không chịu đi theo quy luật chung của phương Đông. Do đó, để rõ hơn những vấn đề nêu ra rất cần lấy Nhật Bản làm đối tượng so sánh.
4. Những vấn đề nêu lên như trên có lẽ thiên về lịch sử, tư tưởng hơn là lịch sử thông sử. Nhưng muốn được chứng minh rõ nét hơn lại rất cần được vai trò của lịch sử thông sử hỗ trợ.
Nguồn:
Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, Hà Nội, 1995, số 3
và Văn hoá học đại cương và cơ sở Văn hoá Việt Nam,
Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1996.
Thứ Sáu, 4 tháng 6, 2010
Quy trình xử lý và thu thập mẫu tại hố rác bếp 4 (10TD, H.2, F.4)
Trong nhiều hố rác bếp (hố đất đen) khi lấy đất đem sàng đãi bằng nước, đoàn khai quật đều nhận thấy thành phần văn hóa (di vật khảo cổ và tàn tích động, thực vật...) của các hố này rất giống nhau và về cơ bản cũng giống với sưu tập hiện vật của toàn bộ tầng văn hóa. Tuy nhiên do chỉ có điều kiện sàng lọc đât bằng nước những khối đất lấy từ một số hố đất đen (hố rác bếp số 3, 4 ở hố 2; hố rác bếp số 13, 14, 15 và 20 ở hố 3) mà thôi nên không rõ tàn tích động thực vật có phân bố đều trong toàn bộ tầng văn hóa hay không.
Các cuộc khai quật khảo cổ ở Việt Nam hiện nay do nhiều nguyên nhân mà trong đó chủ yếu là thiếu thời gian và kinh phí nên mới chỉ tập trung thu thập hiện vật khảo cổ và ghi nhận các vết tích xuất lộ chứ chưa thu thập được nhiều những thông tin phụ khác liên quan đến đời sống của con người, đặc biệt là cách thức ứng xử của họ với môi trường sống.
Các cuộc khai quật khảo cổ ở Việt Nam hiện nay do nhiều nguyên nhân mà trong đó chủ yếu là thiếu thời gian và kinh phí nên mới chỉ tập trung thu thập hiện vật khảo cổ và ghi nhận các vết tích xuất lộ chứ chưa thu thập được nhiều những thông tin phụ khác liên quan đến đời sống của con người, đặc biệt là cách thức ứng xử của họ với môi trường sống.
Nhân đây cũng phải nói thêm về khái niệm tầng văn hóa, trong khoa học khảo cổ khái niệm "tầng văn hóa" dùng để chỉ những tích tụ vật chất do hoạt động sống của con người để lại trong lòng đất. Nhìn chung thời gian ở càng lâu thì những tích tụ này càng lớn và theo quy luật chồng xếp, tầng ở sâu nhất, xa bề mặt đất hiện tại nhất có thời gian hình thành sớm nhất và ngược lại. Có nhiều yếu tố dẫn đến sự xáo trộn toàn bộ hay cục bộ tầng văn hóa dẫn đến cái cũ lẫn vào cái cũ hơn, cái hiện đại lẫn vào cái cổ... nhiệm vụ của nhà khảo cổ học khi khai quật là phải nhận biết được tình trạng của tầng văn hóa của di tích nơi mình khai quật.
Trừ một số trường hợp hãn hữu khó nhận biết dấu vết trên hiện trường hiện tượng xáo trộn (do chất đất, do thành phần cấu tạo nên tầng văn hóa - ví dụ tầng văn hóa trong hang của văn hóa Hòa Bình do có cấu trúc tạo thành bời nhiều vỏ ốc nên có khá nhiều khe hở và phía trên ít khi bị bồi lấp bời đất mới nên hiện vật rất dễ lọt qua các khe hở rơi từ trên xuống, hay đất cát - như trường hợp di tích tiền Sa Huỳnh và Sa Huỳnh ở miền Trung Việt Nam- hiện vật cũng dễ bị lộn tùng phèo; do tác động của khí hậu, thời tiết và phần nữa do kinh nghiệm của người khai quật ) còn nhìn chung, ta có thể dễ dàng nhận ra dấu tích của sự xáo trộn bất kể do con người hay tự nhiên gây ra. Mỗi nhà khảo cổ khi nhận nhiệm vụ chỉ huy hố khai quật phải quan sát cẩn thận quá trình đào, phải thực hiện đầy đủ 10 nguyên tắc khai quật khảo cổ (mà mỗi sinh viên khoa Lịch sử, trường ĐHKHXH & NV Hà Nội đều được học cả trên phương diện lý thuyết lẫn thực hành ngay ở năm đầu tiên). Đặc biệt sau mỗi lớp đào phải nạo phẳng mặt bằng để nhận diện những diễn biến theo không gian kết hợp với nạo và làm phẳng vách hố đào để theo dõi những diễn biến và thay đổi văn hóa theo thời gian. Như vậy chỉ có thể nói đến các yếu tố gây ra sự xáo trộn tầng văn hóa chứ tầng văn hóa không có chân để "có thể dịch chuyển ghê gớm trong không gian"!
Nhiều hiện vật rất bé(đặc biệt là tàn tích thức ăn, mảnh tước, tách thải ra trong quá trình chế tác, sửa chữa hiện vật bằng đá, hạt cườm nhỏ li ti bằng đá, bằng thủy tinh...)khó có thể thu thập bằng cách bóp đất tơi nhỏ, trong trường hợp này các nhà khảo cổ có thể dùng phương pháp sàng khô (thường áp dụng trong trường hợp đất cát) và sàng nước.
Quá trình thu thập mẫu vật này cũng phải được theo dõi rất cẩn thận vì có khá nhiều nguy cơ dẫn đến sự nhiễm/lạc mẫu vật cổ với mẫu vật mới (như GS. Nakamura đã cho ví dụ cụ thể trong lá thư của mình)!
Nhiều hiện vật rất bé(đặc biệt là tàn tích thức ăn, mảnh tước, tách thải ra trong quá trình chế tác, sửa chữa hiện vật bằng đá, hạt cườm nhỏ li ti bằng đá, bằng thủy tinh...)khó có thể thu thập bằng cách bóp đất tơi nhỏ, trong trường hợp này các nhà khảo cổ có thể dùng phương pháp sàng khô (thường áp dụng trong trường hợp đất cát) và sàng nước.
Quá trình thu thập mẫu vật này cũng phải được theo dõi rất cẩn thận vì có khá nhiều nguy cơ dẫn đến sự nhiễm/lạc mẫu vật cổ với mẫu vật mới (như GS. Nakamura đã cho ví dụ cụ thể trong lá thư của mình)!
Quy trình xử lý và thu thập mẫu tại hố rác bếp 4 (10TD, H.2, F.4) cũng tuân theo 10 nguyên tắc khai quật khảo cổ học
Hố khai quật 2, nơi có hố rác bếp 4
Hố 2, các ô a-e, 1,2, nơi sẽ xuất lộ các hố rác bếp số 3 và 4
Hố 2, lớp 2
Bóc lớp 2 (15cm)
Bóc lớp 3 (15cm)
Mặt bằng lớp 5, góc A, ô a1 xuất lộ cụm hiện vật thế kỷ 9-10
Xuất lộ miệng của F4, ô b2, cách bề mặt hố khoảng 1m
Cắt 1/4 hố rác bếp 4 (F4)
Lớp đào 7
Lớp đào 8, hố rác bếp 4 (F4) thấy rõ cấu trúc hơn
Xử lý hố rác bếp 4 (F4)
Hố rác bếp 4 (F4) nhìn từ trên xuống
Xử lý mặt cắt 1/4 của hố rác bếp 4 (F4)
Mặt cắt cho thấy các lớp đất trong hố rác bếp rất ổn định
Độ sâu của hố rác bếp 4 (F4) so với bề mặt hố khai quật
Một phần đáy
Phần hố rác bếp được giữ lại
ảnh chụp hố rác bếp 4 (F4) trước khi lấp hố khai quật 2
Đãi, sàng đất
Một số hạt thóc đâm rễ
Giống như trong hố rác bếp 3 (F3), ở đây cũng có gạo cháy, vỏ trấu, thóc...
Xương cá, ốc, động vật nhỏ cũng khá nhiều
Ủ riêng những hạt đâm rễ, nhưng có lẽ do để lâu trong bao đất đợi đãi những hạt này đã không sống được!
Càng ngày càng thấy sự cần thiết của nghiên cứu liên ngành trong Khảo cổ học!
Thư của GS. NAKAMURA Shinichi
Dear Prof. Lam Thi My Dzung:
Thank you very much for the photographs and detailed information about the excavated rice grains from Thanh Den site. As I have been studying the origin and development of rice agriculture in Asia, I was astonished and excited to hear the news. At the same time, however, to say the truth, I feel that the possibility of contamination cannot be ruled out completely. We have experienced a same case at an early metal age site in Guangdong Province, China. AMS dating of the rice grain made it clear that it belongs to modern times. Now we believe that the contamination is due to the use of irrigation water when screening.
There is no point in prying into the possibility of contamination further. I suggest that you should determine the age of the grains first, and then, if the result of the dating is feasible, proceed to the next stage, that is, genetic and morphological analyses of the rice seeds.
Prof, Toshio Nakamura, the head of Center for Chronological Research, Nagoya University is one of the co-workers of my multi-disciplinary project and their Tandetron AMS is the best C-14 dating equipment in Japan. If you could send me some samples, I can entrust the dating of them to him. But one problem we have to face is that we should wait for a long time(maybe a year or more ?) to get the result because a lot of specimens are waiting in line to be dated. If you want to know the result as soon as possible, I can send the samples to Institute of Accelerator Analysis. This institute is not an academic institution but a company, but its equipment is also an AMS and the accuracy of dating can be assured. The advantage of this institute is that they can provide the result on customer's demand (about a month). So I advise you to send the sample to Institute of Accelerator Analysis first. If the date is valid, you can send other samples to Nagoya University to check the result later.
Concerning the aptitude of the specimen, sprouted rice is improper because it has already absorbed present-day carbon through photosynthesis. But I understand that you want to know the date of sprouted rice grains other than carbonized ones. I think the influence of modern carbon is weaker in husks than inner albumen, so please send two or three grains with husks if possible. You don't have to worry about the expenses for these two or three samples, but if you want date more, please pay an additional fee (about 600 USD per specimen).
Best regards,
Shin'ichi Nakamura
*************************************
Dr. Shin'ichi NAKAMURA
Dept. of Archaeology, Faculty of Humanities,
Kanazawa University, Kanazawa City,
920-1192 JAPAN
TEL:81-76-264-5327
FAX:81-76-264-5362
Để không phải băn khoăn nhiều về khả năng nhiễm lẫn, tôi cho rằng chị phải xác định tuổi của những hạt thóc này, và sau đó nếu kết quả chấp nhận được thì sẽ tiến hành bước tiếp theo, phân tích di truyền và hình thái học của những hạt thóc đó.
GS. Toshio Nakamura, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Niên đại, đại học Nagoya, một trong những đồng sự trong Dự án Nghiên cứu Liên ngành của tôi và máy Tandetron AMS của họ là thiết bị xác định niên đại C14 tốt nhất ở Nhật Bản. Nếu chị có thể gửi cho tôi một số mẫu, tôi có thể đảm bảo việc xác định niên đại của chúng ở Trung tâm này. Nhưng vấn đề mà chúng ta phải đối mặt đấy là chị sẽ phải chờ lâu (có thể 1 năm hay hơn thế nữa?) để nhận kết quả vì có rất nhiều mẫu đang chờ được xác định. Nếu chị muốn có được kết quả càng sớm càng tốt, tôi có thể gửi mẫu đến Viện Accelerator Analysis. Viện này không phải là viện nghiên cứu hàn lâm mà là một hãng, nhưng thiết bị cũng là thiết bị AMS và độ chính xác của niên đại xác định được là đảm bảo. Ưu thế của hãng này là họ cung cấp kết quả theo yêu cầu của khách hàng (khoảng 1 tháng). Vì thế tôi khuyên chị ban đầu nên gửi mẫu tới đây, nếu niên đại có giá trị, chị có thể gửi những mẫu khác đến Đại học Nagoya để kiểm tra kết quả sau đó.
Liên quan đến tình trạng của mẫu, hạt thóc nảy mầm không thích hợp vì nó đã hấp thụ các bon hiện đại qua quá trình quang hợp. Nhưng tôi hiểu chị muốn biết niên đại của những hạt thóc nảy mầm hơn là biết niên đại của những hạt bị cháy. Tôi nghĩ rằng ảnh hưởng của các bon hiện đại đối với vỏ trấu yếu hơn so với phôi bên trong. Chị cũng không phải lo chi phí cho việc phân tích từ 2 đến 3 mẫu, nhưng nếu chị muốn xác định thêm mẫu thì mỗi mẫu có giá 600 đô la
Best regards,
Shin'ichi Nakamura
Chúng tôi dự định gửi 02 vỏ trấu lấy từ 10 hạt nảy mầm (đã cấy) và 01 hạt thóc lép (hay vỏ trấu) cùng đãi được trong đất lấy từ hố rác bếp số 3 của hố 2 (10TD, H.2, F.3). Tôi đang đợi GS. Nakamura gửi địa chỉ gửi mẫu cụ thể để làm các thủ tục cần thiết gửi mẫu theo con đường chính thức.
Chúng tôi cũng sẽ rà soát lại một lần nữa quy trình khai quật và lấy mẫu của mình!
Thứ Ba, 1 tháng 6, 2010
Một số ý kiên xung quanh “Những hạt thóc khảo cổ nảy mầm”
TS Nguyễn Việt
Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á
Tôi đang có dịp thăm và làm việc tại một Trung tâm Bảo quản Gỗ, Vải và Các vật chất hữu cơ Khảo cổ lớn vào loại nhất trên thế giới ở Goteborg (Thụy Điển), được đọc tin trên mạng và được nhiều đồng nghiệp, bạn bè trao đổi. Vốn cũng là một nhà khảo cổ từng chuyên nghiên cứu về cây lúa và lịch sử trồng lúa sớm ở Việt Nam và khu vực, cũng như đang đi sâu vào nghiên cứu các điều kiện môi trường khảo cổ học, xin có một số suy nghĩ như sau.
Trên thế giới đã từng có chuyện thật : Voi mamus bị tụt xuống hố băng loãng sau đó được ướp trong băng tuyết có thể từ hàng vạn năm. Những cư dân Eskimo ở bắc cực khi phát hiện, vẫn sẻ thịt tươi ăn được. Những côn trùng từng bị nhựa thông chảy qua ướp sống bên trong, sau hàng vạn, triệu năm hóa đá (mã não). Con vật không sống lại được, nhưng các tế bào của xác con vật ướp trong mã não đó vẫn giúp các nhà sinh học nghiên cứu sự sống dương thời. Người thợ săn Oetxi sống cách chúng ta 6000 năm đã bị thương trên vùng núi tuyết tan nằm giữa biên giới Áo – Italy. Xác của anh ta sau đó đã bị tuyết vùi mãi đến cách đây chừng 20 năm mới được xuất lộ. Da thịt từ sáu ngàn năm trước vẫn đủ “tươi” để nhận ra những vết xăm chàm bên sườn và có thể giải phẫu tử thi pháp y. Không chỉ trong băng tuyết hay trong mã não, ở những môi trường yếm khí mà vi sinh vật không phát triển như ở đầm lầy, sa mạc hay đất kết vón ở Anh, Thụy Điển, Đan Mạch, thung lũng Tarim… người ta đã phát hiện nhiều ngôi mộ không được ướp xác mà vẫn còn lưu giữ gần như nguyên trạng sau hàng ngàn năm. Gần về địa lý với chúng ta nhất, vào thời Chiến Quốc, Tần Hán, tương đương tuổi những ngôi mộ được khảo cổ học Việt Nam phát hiện còn gần như nguyên vẹn ở Yên Bắc, Động Xá, Châu Can, tại Trường Sa (Hồ Nam, Trung Quốc) khảo cổ học thế giới cũng được biết đến ngôi mộ số 1 ở Mã Vương Đôi lưu táng thi hài bà hầu tước thời Tây Hán (TK 2 trước Công nguyên) với toàn bộ đồ ăn thức uống chôn theo vẫn còn “tươi” như đồ mới. Thậm chí, khi mổ tử thi, trong dạ dày vẫn còn một số hạt dưa mà chủ nhân vừa ăn trước khi chết vẫn chưa kịp tiêu. Nghe tin các nhà khảo cổ học Trung Quốc đã thử ươm trồng với hy vọng các hạt này sẽ nảy mầm, nhưng không thành công. Tại Việt Nam, ngành khảo cổ học vi tư liệu của Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á đã từng phát hiện và đang lưu giữ những vật thể hữu cơ khô héo hay than hóa khai quật được trong các hang động Hòa Bình có tuổi đến 20 ngàn năm cách ngày nay, cũng như những hạt quả còn “tươi” trong các mộ thân cây khoét rỗng thời Đông Sơn (2300 – 2000 năm cách nay), thậm chí, cả những vùng da đầu còn hằn những mạch máu trên sọ người Động Xá cách nay 2100 năm… Những ngôi mộ hợp chất thường thấy từ thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20, chôn theo nguyên tắc yếm khí, vẫn giữ gần như “tươi tắn”, thậm chí không co ngót xác người bên trong.
Kể ra như vậy để nói rằng loài người và lịch sử vật chất gắn với con người là một bộ phận của thiên nhiên. Vì thế, trong một số trường hợp nó cũng kỳ thú và tự nhiên như chính thiên nhiên vậy. Điều kỳ thú ở đây chính là sự gặp gỡ ngẫu nhiên giữa vật thể được bảo tồn và môi trường đã tạo ra những vỏ bọc bảo tồn nó. Ví dụ baò tử, phấn hoa của cây là những vật thể rất nhỏ và dẽ bị phá hủy. Nhưng hàng triệu triệu phấn hoa đã các đời đã được bọc bới một chất “keo” tự nhiên có trong nước, không khí hay đất ẩm. Chúng hoàn toàn có thể kết hợp với nhau để tạo ra các mầm sống mới. Và vì thế cuộc thiên di của các loài cây vượt đại dương có thể thực hiện phần lớn nhờ trôi dạt của sóng nước hay cuồng phong của bão tố, từ rất lâu và hoàn toàn tự nhiên, trước khi con người có thể mang chúng thiên di.
Khi nghiên cứu trong phòng thí nghiệm hiện tượng khô nguyên trạng của xác một con cóc chết trên núi hang Xóm Trại (Lạc Sơn, Hòa Bình), chúng tôi nhận thấy không phải bất kỳ xác cóc nào cũng có thể chết khô nguyên trạng. Vì thế mới có chuyện “thối như cóc chết”. Chỉ những con cóc chết khi vừa ăn xong con mồi, mật đang tiết ra để giúp gan tiêu hóa, xác của chúng mới không bị các vi sinh vật khác phân hủy. Vi sinh không phải sống trong bất kỳ môi trường nào và “ăn” bất kể đối tượng nào. Có những môi trường khiến chúng không muốn lại gần và “không thèm” xâm nhập. Trường hợp xác cóc nói trên cũng giống một số trường hợp xác người ốm dùng nhiều kháng sinh không phải “mồi ngon” cho mọi vi sinh vật, dẫn đến khó bị phân hủy hoặc “kết”. Trong những trường hợp như vậy xác sinh vật nói chung chỉ bị mất nước chứ không bị phá hủy do vi sinh. Các môi trường băng tuyết, đầm lầy, sa mạc đã tạo ra lớp áo bao bọc vật thể nhờ nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp, sự yếm khí, hay sự thiếu độ ẩm cần thiết cho vi sinh tồn tại. Bản chất vấn đề chính là ở chỗ rằng “tôi” có phải là đối tượng thích hợp để vi sinh xâm nhập hay không ?
Tại Đan Mạch phát hiện những khu mộ thân cây khoét rỗng thời đại đồng thau. Do môi trường khô và đất kết tủa, quan tài và xác người cũng như quần áo và mọi đồ tùy táng hữu cơ bên trong vẫn hầu như nguyên vẹn sau gần ba ngàn năm tồn tại mà không hề có hiện tượng ướp xác. Để giải thích hiện tượng đó, các nhà nghiên cứu Đan Mạch đã từng phục dựng và nghiên cứu môi trường đất kết tủa đã giúp giữ nguyên trạng thi hài, vải vóc… của các mộ thân cây khoét rỗng thời đại đồng thau ở nước này. Thay cho xác người, họ dùng xác một con chó và quan tài chôn trong môi trường đất kết đó có vách kính để quan sát quá trình phân hủy của xác con vật chon bên trong. Kết quả đã giúp giải thích tình trạng bảo tồn lâu dài và nguyên trạng các xác chết trong khu mộ thời đại đồng thau đó. Một thí nghiệm khác của chúng tôi tiến hành ở khu mộ táng thân cây khoét rỗng thời Đông Sơn thuộc xã Phú Lương (gần Hà Đông hiện nay). Để kiểm nghiệm hiện tượng quan tài và tùy táng hữu cơ ở tầng dưới còn nguyên mà ở tầng trên đó 30 cm lại tiêu tan hết, chúng tôi đã phân tích địa hóa. Sau khi nhận ra sự khác biệt của độ pH và hàm lượng SO3 giữa các độ sâu, chúng tôi cắm một cây tre xuyên qua các tầng đó. Sau hai năm kiểm tra lại thì chỉ có phần dưới, tức đoạn tre nằm trong tầng sét xám “sú vẹt” (pH thấp, SO3 cao) còn tươi xanh, trong khi đó ở phần trên đã mủn gần hết. Như vậy vi sinh trong đất đã chỉ ăn phần tre ở đoạn trên, tức ở tầng phù hợp với môi trường của chúng mà thôi. Đó cũng là điều lý giải tại sao cây con khó phát triển ở môi trường đất sú vẹt : xác thực vật phân hủy đã sinh khí metal bị tích lại trong điều kiện sét ngập nước, tạo hiện tượng mà chúng ta vẫn gọi chung là “yếm khí”.
Trở lại câu chuyện những hạt thóc Thành Dền.
Theo tôi có một số việc thuần túy khảo cổ học có thể làm ngay được. Đó là :
1- Lấy toàn bộ mẫu đất nơi chứa các hạt thóc cổ để bảo quản và phân tích thành phần địa hóa. Khả năng đất nhiễm mặn ở tầng dưới thuộc văn hóa Đồng Đậu là rất cao, do ảnh hưởng của một đợt biển tiến ngắn, cục bộ mang tên thời điểm Đan Nê (3200 – 3000 năm cách ngày nay). Hệ quả là ở rất nhiều di tích, xương răng động vật, tàn tích thực vật ở tầng có niên đại này trong hai đồng bằng sông Hồng và sông Mã, thậm chí cả sông Đồng Nai, Vàm Cỏ Đông , đều được bảo tồn tương đối tốt.
2- Những tầng đất nhiễm mặn hay chịu ảnh hưởng của xác chết thực vật có khả năng bảo tồn nguyên trạng hình hài một số vật liệu hữu cơ. Như đã nói, ở môi trường tương tự, chúng tôi đã khai quật được nguyên trạng những quả có vỏ mềm như cam quýt hay vỏ mỏng như quả cà ná. Tuy nhiên, chưa trường hợp nào còn giữ nguyên được phần tinh bột và phần mầm cây như trường hợp ở Thành Dền. Vì thế cần chụp SEM và X quang hay Rơn Ghen để kiểm tra và tách ra sớm những hạt thóc khai quật được vẫn còn phần tinh bột và những hạt chỉ còn vỏ trấu. Cấu trúc vỏ trấu của loài lúa Oriza được xem là một trong những cấu trúc bền vững vào loại nhất trong giới hòa thảo, vì vậy có khả năng nếu được một loại “keo đất” đặc biệt bao bọc, phần tinh bột và phần mầm của những hạt lúa đó có thể tự bảo tồn nguyên trạng. Đương nhiên, chỉ những hạt còn mầm và tinh bột mới có thể nảy mầm. Cần quan sát cả những hạt trấu chưa mở để kết luận lúa bị “lép” hay phần tinh bột đã bị tiêu hủy.
3- Việc làm niên đại AMS cần lưu ý lấy mẫu. Các mảnh trấu của các hạt đã nảy mầm đã nằm trong chu trình hấp thụ carbon phóng xạ mới, bản chất của sự sống từ khi lúa vận động nảy mầm. Tất nhiên ở mức độ thấp và không đáng kể. Nhưng cần lưu ý sai số có thể đó. Theo tôi nên chọn mẫu từ những hạt lúa vẫn còn lõi tinh bột tách ra nhờ kết quả chụp X-Quang hay quét SEM, trước khi ngâm cho nảy mầm. Để ngăn chặn nảy mầm, có thể bảo quản trong tủ đá làm đông lạnh. Các quá trình đông lạnh, chụp X-Quang, SEM đều không ảnh hưởng đến hàm lượng C14.
4- Những con kiến hoặc mối có thể tha về kho dự trữ thức ăn của chúng những hạt lúa tương tự mà không dễ tìm ra đường đi của chúng. Những nghiên cứu kiểm chứng của chúng tôi ở hang Xóm Trại (Lạc Sơn, Hòa Bình) cho thấy những hạt lúa “mới”, thậm chí đầu lọc thuốc lá đã được một số loài côn trùng nào đó (ví dụ bọ dừa, bọ hung, kiến, mối, chuột…) đưa xuống độ sâu -2m mà không làm xáo trộn tầng văn hóa. Tất nhiên, không phải vì thế mà dễ dàng loại bỏ mọi tàn tích hữu cơ khai quật được trong tầng văn hóa không bị xáo trộn. Nhiệm vụ của nhà khảo cổ vi tư liệu là phải phân tích từng trường hợp cụ thể để không bị bỏ sót những hiện tượng thiên nhiên kỳ thú, bất ngờ, mà sự nảy mầm của những hạt lúa Thành Dền là một trường hợp cụ thể.
5- Các nhà nông học hiện đại có hiểu biết rất tốt về nông sinh học lúa nói chung. Nhưng đầu những năm 1980, khi tôi cùng nghiên cứu lúa cổ với hai nhà nông sinh học là Đào Thế Tuấn và Nguyễn Xuân Hiển mới nhận ra tiếp cận lúa khảo cổ khác nhiều với lúa hiện đại. Ví dụ, độ co của lúa khảo cổ trong tình trạng héo khô và cháy thành than khác nhiều so với lúa thường. Các mẫu vỏ trấu của lúa cổ (tình trạng nốt sần, lông gai phóng đại) trong tiến hóa từ lúa hoang dại sang lúa trồng cũng ít được các nhà nông học hiện đại chú ý. Nhất là khả năng định dạng phytolith (một dạng thạch thảo của lúa)để nhận biết dạng cổ xưa và hiện đại thì tôi tin chắc các nhà lúa học Việt Nam còn khá mơ hồ. Vì vậy, các bạn khảo cổ thuộc Đại học Quốc Gia Hà Nội nên trao đổi với các nhà nghiên cứu lúa học ở Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc đã từng nghiên cứu các sưu tập lúa khảo cổ học sớm ở châu Á (tôi có địa chỉ các chuyên gia đó và bản thân chúng tôi cũng có những tiêu bản so sánh vỏ trấu và phytolith cổ của một số loài Oriza khảo cổ khai quật được). Các mẫu niên đại AMS vẫn có thể có thảo luận, không phải vì vấn đề máy móc mà chính là vấn đề mẫu vật. Sẽ càng thuyết phục hơn khi so sánh cấu trúc hình thái, bề mặt vỏ trấu, Phytolith với các sưu tập lúa khảo cổ khác đồng đại trong khu vực. Chúng ta nên gửi những mẫu đó đến các chuyên gia như vậy nữa.
Những ý kiến ở trên không nhằm bình luận độ tin cậy hay không của những phát hiện các hạt lúa cổ đã nảy mầm khai quật được ở Thành Dền mà chỉ nêu một số gợi ý nghiên cứu sâu hơn nhằm làm rõ vấn đề, với tư cách một người làm công tác khảo cổ và đã khai quật, sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu các mẫu lúa cổ từ 30 năm nay. Chúng ta đang đứng trước một cơ hội có thể may mắn tạo ra một cơn địa chấn trong khảo cổ học và sinh học nói chung trên toàn thế giới, vì vậy càng rất cần nâng niu, động viên và thận trọng.
Một số ý kiên xung quanh “Những hạt thóc khảo cổ nảy mầm”
Tin về phân tich niên đại AMS thóc cổ nẩy mầm
Thay mặt đoàn khảo cổ tôi đã viết thư bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh gửi cho một số nhà khảo cổ trong và ngoài nước. Hôm nay nhận được tin tốt lành từ TS. Mariko YAMAGATA, người đã nhiều lần khai quật ở miền Trung Việt Nam các địa điểm văn hóa Sa Huỳnh và Champa.
Nội dung thư của chúng tôi
Kính gửi ông, bà…
Tôi là PGS.TS. Lâm Thị Mỹ Dung, chủ nhiệm Bộ môn Khảo cổ học, khoa Lịch sử,và giám đốc Bảo tàng Nhân học, Trường ĐHKHXH & NV, ĐHQG Hà Nội, Việt Nam. Tôi viết thư này cho ông, bà để được tư vấn và trợ giúp một số vấn đề khoa học sau:
1. Trong cuộc khai quật khảo cổ học lần thứ 7 địa điểm Thành Dền, thôn Phú Mỹ, xã Tự Lập, huyện Mê Linh, Hà Nội (cách trung tâm Hà Nội khoảng 40 km về phía bắc) trong diện tích khai quật 300m2 chia thành ba hố (mỗi hố rộng 100m2) ở độ sâu từ 1 đến 1,2m (so với bề mặt đất hiện tại) đã xuất lộ một số hố đất đen thường có hình tròn hay hình ô van, có đáy được đào vào sinh thổ (sinh thổ ở đây là đất sét màu vàng tươi, theo các nhà địa chất đây là trầm tích sét biển Pleistocene). Miệng của các hố đất này đều nằm trọn trong tầng văn hóa của di tích (thuộc giai đoạn trung kỳ thời đại đồ đồng, các nhà khảo cổ Việt Nam gọi là văn hóa Đồng Đậu, niên đại từ 3500 đến 3000 năm BP). Trong khi xử lý các hố đất này theo phương pháp khai quật khảo cổ truyền thống (đào 1,4 sau đó đào ½ và đào nốt ½ còn lại toàn bộ số đất nằm trong hố) chúng tôi nhận thấy đất trong hố có màu đen hơn so với đất của tầng văn hóa xung quanh, kết cấu lỏng lẻo hơn và được cấu tạo bởi các thành phần than tro, đất nung, gốm mảnh vỡ, mảnh công cụ đồng, xỉ đồng, một số công cụ và trang sức bằng đá (tất cả những hiện vật khảo cổ bằng gốm, đá và đồng đều có niên đại văn hóa Đồng Đậu), tàn tích thức ăn có dấu vết bị đốt cháy (xương động vật nhỏ như chuột, chim, ốc, cua, cá…), vỏ quả trám, vỏ đỗ tương (?), hạt gạo cháy, vỏ trấu (không cháy), hạt thóc (không cháy)…Quan sát kỹ mặt cắt của các hố khai quật, mặt bằng của các lớp đào (nếu tính theo lớp đào cơ học -10-15cm mỗi lớp, miệng các hố đất đen này thường xuất lộ không rõ ở lớp 7 và rất rõ ở lớp 8), chúng tôi không thấy có những hiện tượng gây xáo trộn tầng văn hóa (cả do con người, cả do tự nhiên), hiện vật khảo cổ trong các hố đất đen này tương đồng về loại hình và niên đại (văn hóa Đồng Đậu) với những hiện vật khác trong tầng văn hóa (tầng văn hóa dày trung bình từ 80cm đến 1m) .
2. Khi đãi bằng nước số đất lấy từ một số hố đất đen (cho đến nay đã hoàn thành việc đãi đất của 7 hố đất đen phân bố ở hố khai quật 2 và 3), chúng tôi thu được nhiều dấu tích liên quan đến thóc, gạo (như đã nói ở trên). Khi ngâm vào nước và bảo quản ở chế độ ẩm thì đã xảy ra hiện tượng (chưa thể lý giải được về mặt khoa học), 10 hạt thóc thuộc hố đất đen số 3 của hố khai quật 2 đã nảy mầm, ngoài ra còn có một số hạt thóc nữa mới mọc rễ và nảy mầm nhưng đã bị chết cũng đã được chúng tôi đãi từ đất của một số hố đất đen khác (cụ thể là hố số 14,15 và số 20) của hố khai quật 3. Những hạt thóc nảy mầm đã được chúng tôi gửi trồng và chăm sóc ở Viện Di truyền Việt Nam (thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam) và hiện vẫn đang sống tốt.
3. Nhiều nhà khoa học Việt Nam (lịch sử, khảo cổ, cổ nhân, cổ sinh, địa chất, nông học và môi trường…) đã tới hiện trường khai quật và đã nêu ra nhiều khả năng dẫn đến sự xáo trộn của tầng văn hóa và của các hố đất đen, những yếu tố khác như hoạt động của các loài gậm nhấm, chim, gió, giun, mưa … đã đem những hạt lúa hiện đại đến và làm rơi vào các hố đất đen hay sự vô ý của những người khai quật (cả công nhân và cả các nhà khảo cổ học…)… Tuy nhiên, cho đến nay kiểm tra lại tất cả những hiện tượng trên cả ở hiện trường khai quật, cả qua ảnh chụp từng mặt bằng, qua băng quay video quá trình khai quật, lấy đất và đãi đất, chúng tôi chưa phát hiện được bất cứ hiện tượng xáo trộn và chưa tìm thấy các nguyên nhân gây ra sự xáo trộn. Đặc biệt từ sau hiện tượng 10 hạt thóc của hố đất đen 3, hố khai quật 2 nảy mầm, quy trình xử lý các hố đất đen ở hố khai quật 3 (mở muộn hơn) được theo dõi sát sao và nghiêm ngặt đặc biệt, và trong hố đất đen 14, 15 và 20 của hố khai quật 3 vẫn có những hạt thóc nảy mầm, mọc rễ (nhưng không phát triển thành cây, do từ giữa tháng 5 thời tiết ở miền Bắc Việt Nam nắng nóng đến gần 40 độ trong 3-4 ngày liên tục). Tất cả các trạng thái của những hạt thóc này đã được chúng tôi tư liệu hóa một cách chi tiết, một số hạt có rễ và mầm cũng đã được đưa đến bảo quản trong tủ lạnh sâu – 80 độ C ở Viện Di truyền Việt Nam. Hiện nay chúng tôi đang nhận được sự hợp tác nghiên cứu rất nhiệt tình của các chuyên gia Viện Di truyền, chuyên gia cổ nhân, cổ sinh… của Viện Khảo cổ học Việt Nam và nhiều nhà khoa học môi trường, sinh học, hóa học, nông học khác.
4. Hướng nghiên cứu của chúng tôi: Kết hợp giữa nghiên cứu khảo cổ với nghiên cứu môi trường thổ nhưỡng (độ PH, độ ORP, khả năng tách nước), sinh học (vi sinh yếm khí) nghiên cứu gene, AND của những hạt lúa mà cây đang trồng sau khi thu hoạch và xác định niên đại AMS vỏ trấu của những hạt thóc mọc mầm và đã được cấy, niên đại của những vỏ trấu và gạo cháy khác nằm cùng những hạt thóc nảy mầm, so sánh hình thái học giữa những hạt thóc nảy mầm với những hạt thóc không nảy mầm, nảy mầm mà không sống...hạt thóc trong di tích khảo cổ với hạt thóc đang trồng hiện nay.
5. Hiện tại cuộc khai quật đã gần đến giai đoạn cuối, chúng tôi có ý định để lại một số hố đất đen trong các hố khai quật 2 và 3 để khai quật và nghiên cứu trong tương lại, khi có thêm những hiểu biết chính xác và khoa học về sự kiện “thóc cổ nảy mầm”và khi có sự tham gia của các nhà khoa học từ nhiều ngành khác nhau chứ không chỉ là các nhà khảo cổ.
6. Do ở Việt Nam việc nghiên cứu nông nghiệp cổ còn rất nhiều hạn chế và chứng cứ về các hạt thóc hay gạo trong các địa điểm khảo cổ học không nhiều, chúng tôi mong các nhà khoa học tư vấn cho chúng tôi các hướng nghiên cứu (cả trên thực địa và trong phòng), các phương pháp áp dụng và giới thiệu cho chúng tôi một số địa chỉ các phòng xét nghiệm niên đại AMS, giá tiền xác định 1 mẫu, và địa chỉ của các nhà nghiên cứu về nông nghiệp cổ, môi trường cổ.
Nếu ông, bà muốn biết thêm chi tiết về cuộc khai quật và những hạt thóc nảy mầm này xin gửi về địa chỉ sau:
Assoc. Prof. Dr. Lam Thi My Dzung
Museum of Anthropology
University of Social Sciences anh Humanities, Việt Nam National University
336 Nguyen Trai, Thanh Xuan, Hanoi.
Email. baotangnhanhoc@yahoo.com
Thư trả lời của TS. Mariko YAMAGATA
Chi My Dung than men!
Em da noi chuyen voi GS. Nakamura Shinichi, Dai Hoc Kanazawa, nha khao co hoc chuyen nghien cuu ve origin of rice in China.
Giao su ay da visit VN mot lan nam ngoai, gave lecture at VCKH.
He is also very surprised and if he can accept the rice sample from you, he can send the sample to a laboratory in Japan immediately and probably can get result in one or two months, Mien Phi (free of charge).
Chi thay the nao, giao su noi rang van de nhu the thi uu tien phai phan tich AMS dating, sau do moi nen di sau (phan tich DNA chang han). Neu chi dong y voi su de nghi cua giao su Nakamura, em se hoi giao su cu the hon, thi du ben laboratory need bao nhieu mau sample, sample the nao, v.v....
Chi suy nghi nhe, vi em tu hoi la neu chi can phan tich C14 trong nuoc VN truoc thi khong nen gui sample de NB ngay bay gio phai khong?
Chao chi,
Mariko
Thư trả lời của chúng tôi
Cam on Mariko rat nhieu, chi cung nghi nhu ong GS, truoc het phai phan tich nien dai AMS của mot so vo trau (cua hat nay mam va da trong thanh cay), mot so vo trau va hat gao chay khac cung tim thay trong ho rac bep. Chi khong gui phan tich o Viet Nam vi o VN chi lam duoc C14 thoi, trong khi do vo trau va gao chay thi rat nho, chi du de lam AMS. Chi nho em hoi GS xem mau gui nhu the nao, bao nhieu mau... Chi rat mong gui mau de phan tich de co ket qua som. Tuy nhien, khi hat thoc song (live) thi phan tich AMS co sai so nhieu khong. Hien nay chi co khoang tren 1000 hat gao chay, tren 100 vo trau, hat thoc, va 10 vo trau cua hat thoc nay mam da cay thanh cay lua.
Chi gui kem theo day ban tieng Anh va mot so hinh anh ve cuoc khai quat cung nhu anh chup gao chay va thoc.
Cam on em vi da nhiet tinh giup do chi va doan khai quat. Em cung noi voi mot so nha khoa hoc Nhat Ban nghien cuu ve lua co rang chi da de lai mot so ho rac bep de sau nay nghien cuu tiep va tat ca cac mau gao chay, thoc, vo trau... chi dang bao quan trong tu lanh o Bao tang Nhan hoc, co GS nao sang Viet Nam cong tac chi moi den nghien cuu.
Lam Thi My Dzung
Chúng tôi sẽ cố gắng gửi càng sớm càng tốt một số mẫu sang Nhật Bản nhờ phân tích niên đại AMS.
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)






















